27 خرداد 1403

باشگاه کشاورزان جوان

کانون روستازادگان سرزمین آفتاب

کنکاشی درباره نظام محله محور

نگاهی به اهمیت و ضرورت اجتماعات محلی و خرد در مدیریت کلان…

 

 

 

 

(گفتاری از دکتر ابراهیم فیاض)

دکتر ابراهیم فیاض،عضو هیات علمی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران و استاد مدعو دانشگاه امام صادق(ع)است.کتاب های

(ایران آینده؛به سوی الگویی مردم شناختی برای ابرقدرتی ایران)(تولید علم و علوم انسانی)(تعامل دین,فرهنگ و ارتباطات؛نگاهی مردم شناختی)و(مردم شناسی دینی توسعه در ایران:دین،فرهنگ و توسعه در ایران)از این استاد منتشر شده است.در این گفتار،دکتر فیاض به جایگاه محله و مشارکت مردم در مدیریت شهر اشاراتی کرده و همچنین اجتماعات محلی را ضرورتی برای ارتباط اهالی با یکدیگر می داند.نگاه استاد فیاض و مثال هایش در این مطلب،شهر مشهد است اما همین الگو برای همه محلات دیگر کشور قابل اجراست.

مدیریت محله در غرب…

توجه به محلات در غرب هم وجود دارد.به خصوص در کشورهای سوسیالیستی.البته در کشورهای مختلف این مساله متفاوت است.آمریکا شهرک زیاد دارد.چون کشور گسترده ای است و در آن محوریت با شهرک هاست.حتی یک ایالت با ایالت دیگر تفاوت دارد.در مقابل،آلمان جمعیت فشرده ای دارد و وضعیتش متفاوت است.به طور کلی غربی ها بحث مدیریت محله را از قرون وسطی داشته اند؛چه به صورت رسمی،و چه غیر رسمی.در آنجا خود مردم از محله مراقبت می کنند.برخی مشارکت مالی می کنند و بعضی به گونه ای دیگر کمک می کنند.این کمک ها از طرق مختلف صورت می پذیرد؛هم در قالب NGO ها و هم به صورت خودجوش؛چه با گزینش افراد از راه انتخابات و چه ببزرگ محوری و ریش سفیید.اما برای این کار اساسنامه دارنداگر ماهم بخواهیم مشارکت های سازمان مند داشته باشیم،باید برای کارمان اساسنامه بنویسیم.

شهر یزد و نظام محله ای…

هرچه محله قوی تر باشد،مشارکت عمومی بیشتر است و مشکلات خیلی راحت تر حل می شود.دیگر خیلی از مسائل به نیروی انتظامی نمی کشد؛حتی فقیری در محله باقی نمی ماند.یکی از بهترین شهرهای ایران به لحاظ نظام محله ای یزد است.این شهر،محلاتی قوی دارد.مثلا در ماه محرممحلات به شدت فعال می شوند وباهم همکاری دارند.چه بسیار ازدواج ها رخ می دهد،چقدر فاصله اجتماعی کم می شود،بسیاری از مسائل اقتصادی حل می شود،بسیاری از مسائل اقتصادی حل می شود و از مسائل روحی روانی کاسته می شود.گرایش به کتابخانه و مسجد افزایش می یابد و گرایش به اعتیاد کم می شود.

توجه به هویت تاریخی محلات…

مهم ترین نکته در شکل گیری شورای هر محله،توجه به مختصات آن محله است.یعنی باید ببینیم مثلا تفاوت محله احمدآباد با محله تقی آباد در چیست؟تاریخ محلات هم باعث تفکیک آن ها از یکدیگر می شود.ممکن است در محله ای یک جلسه دعای کمیل سی سال ادامه پیدا کرده باشد.شاید موسیسن آن از دنیا بروند،اما جوان ترها به این حلقه اضافه می شوند و آن را ادامه می دهند.لذا اگر ساختارها شکل بگیرد همه چیز درست می شود.شما می توانید در فرهنگسراها موزه بزنید و عکس های قدیمی و اسناد محلا را به نمایش بگذارید.بسیاری از اسناد درحال از بین رفتن است.باید به محلات هویت تاریخی داد.مثلا محلاتسناباد و نوغان مشهددخیلی جای کار دارند.ما در شهر،مدیریت متمرکز را قبول نداریم و به جای آن باید مدیریت متکثر را جایگزین کنیم که در آن بر اساس نیازهای محله ای برنامه ها شکل می گیرند.

برج ها؛محلات عمودی…

از سوی دیگر نمی توان از پیشرفت شهرها جلوگیری کرد. جمعیت امروز،اقتضائات خاص خود را دارد.باید به محلات برج نشین روی آورد.برج ها محلات عمودی هستند و اگر آن ها را در خیابان های بن بست درست کنیم،به سرعت هویت محله ای پیدا می کنند.همچنین ما نباید خیابان ها منقطع شوند تا به لحاظ فرمی نیز محله ها شکل بگیرد.

نمیخواهید محلات خود را بسازید؟

شهرداری ها باید برنامه محله ای و نظام مند خاص خود را بنویسند.شهرداری باید بزرگان محلات را جمع و از آنها پذیرایی کند و این سوال را بپرسد که:آیا نمی خواهید محلات خود را بسازید؟خیلی اوقات کافی است یک نفر به میدان بیاید.شهرداری فقط باید اسباب آشنایی را فراهم کند.به عنوان مثال اگر شخصیت های موجه یک خیابان را جمع کنید و بگویید در هر چند صد متر نیاز به یک مسجد است،خیلی ها حاضرند کمک کنند.همان مسجد می شود جایی برای مشارکت اهالی محل.افراد بسیاری هم هستند که حاضرند کتابخانه عمومی به اسم خودشان بسازند تا باقبیات الصالحاتی برایشان باشد.کتابخانه های محلی برای کودکان و نوجوانان به آرامی می تواند جایگزین کلوپ ها شود.

پاتوق ها محلی…

لازمه ی مدیریت محله،مشارکت مردم و حاکمیت است.باید کاری کرد که مردم به مراکز عمومی روی بیاورند.باید قطب ها و پاتوق های محله ای درست کرد.جایی که مردم را دور هم جمع کند و محل دیدار باشد.در گذشته مردم زیرپل،خانه خان،در هیات یا قهوه خانه جمع می شدند.بازار هم خیلی مهم است.ما هنوز بازار محله ای شکل نداده ایم که البته خیلی هم اقتصادی است و از تمرکز در مرکز شهر جلوگیری می کند.بازارهای میوه و تره بار محله ای می توانند چنین نقشی داشته باشند.

مشهد؛شهر گروه های کوچک...

متاسفانه عملکردها دطوری بوده است که موجب شده حرم،باعث اختلاف طبقاتی شود.هرچه از حرم دورتر می شویم و به سمت مناطقی مثل آزادشهر،وکیل آباد،ملک آباد کنونی حرم باعث شده است محلات باهم ارتباط نداشته باشند.در شرق حرم محلات فقیر نشین باشند و در غرب آن مرفه نشین.در این حالت به دلیل فقدان ارتباط بین قشر مرفه و مستضعف،قشر متوسط یک قشر پرخاشگر می شود. این باعث می شود مشهد به لحاظ امنیتی شهری مشکل دار باشد،یکی از مسئولین سابق امنیتی استان می گفت:هفت لایه امنیتی در مشهد وجود دارد.این اختلاف طبقاتی موجب شده است که مشهد شهر گروه های کوچک 4،5 نفری باشد که به شدت برای ناآرامی مستعد است.اگر فشار فرهنگی هم وجود داشته باشد،این رفتارها را تشدید می کند.

چرا حرم در مرکز شهر نیست؟

ما نباید بگذاریم مردم از محدوده حرم فاصله بگیرند.چرا مشهد فقط از یک طرف (سمت غرب)و در جهت مخالف حرم در حال توسعه است؟چرا حرم در مرکز شهر نیست؟چرا هر چقدر که از حرم به سمت غرب مشهد فاصله میگیریم قیمت مسکن افزایش می یابد؟اگر هم در اطراف حرم زمین گران است به دلیل کاربری آن برای ساخت هتل است.در مقابل چرا وضعیت محلات شرق مشهد مناسب نیست؟سیاست های فرهنگی موجود،عدالت شهری را از بین برده است.

همیشه مقلد از مقلد بدتر است…

مسئولان فرهنگی باید بروند و خیابان های شهر را ببینند؛سجاد و پارک ملت را ببینند.آنچه را درشما در پارک ملت می بینید؛صحنه هایی که من حتی در تهران هم ندیده ام.چرا؟چون آن افراد می خواهد از تهران تقلید کند و همیشه مقلد از مقلد برتر است.بعضی از مشهدی ها می خواهند ادای تهرانی ها را دربیاورند.چرا زمانی در مشهد ماشین های پلاک تهران از پلاک مشهد گران تر بود؟این به لحاظ فرهنگی پیام خوبی ندارد.

مشکل قاسم آباد چیست؟

مساجد مشهد به لحاظ فرهنگی ویرانه اند،حتی در محله هایی مثل سناباد که قشر بازاری در آنجا سکونت دارن.مساجدی که علی رغم ظاهر شیک و مرتب شان به لحاظ فرهنگی فقیرند.یک از کارهایی که آستان قدس باید مساجد را به عنوان مکمل حرم معرفی کند تا کسی که به مشهد می آید آن ها را هم متعلق به امام رضا (ع) بداند.البته نباید در سیاست گذاری ها دخالت کند.باید اختیار مساجد با توجه به نقشی که در مدیریت محلات دارند با ائمه جماعات و بزرگان محلات باشد.چون آن ها در محلات زندگی میکنند و مشکلات آنها را بهتر می دانند.یک قاسم آبادی می داند مشکل قاسم آباد چیست؟یک بچه خواجه ربیع می داند مشکل خواجه ربیع چیست؟اگر میخواهیم مردم مدیریت کنند،باید به آنها ارزش بدهیم.متیفانه خیلی از متفکرین مشهدی از این شهر می روند،و این روند،آینده مشهد را به خطر می اندازد.

About Author